Het Mercosur-handelsakkoord in negen prangende vragen

Het Mercosur-akkoord ligt onder vuur. Terwijl de Europese Commissie inzet op geopolitiek en wereldhandel, vrezen landbouwers oneerlijke concurrentie. In Brussel en Straatsburg groeit het verzet tegen dit akkoord met ongelijk speelveld. Wat staat er op het spel? We vragen het aan internationaal beleidsadviseur bij LTO Klaas Johan Osinga.

Dinsdag 20 januari stond Straatsburg in het teken van protest. Boerenorganisaties uit heel Europa, verenigd in Copa-Cogeca, trokken massaal naar het Europees Parlement om hun ongenoegen te uiten over het Mercosur-vrijhandelsverdrag. Volgens hen zet het verdrag de Europese landbouw onder druk. Nu de Europese Raad het akkoord al heeft goedgekeurd, ligt de bal bij het Europees Parlement en daar wilden de boeren gehoord worden. 

Op dezelfde dag bezocht Veeteelt het Copa-Cogeca-gebouw in Brussel. Langs de bureaus van Finnen, Britten, Hongaren en de Belgische Boerenbond ging het richting de Nederlandse LTO met prangende vragen voor beleidsadviseur Klaas Johan Osinga.

Voorzitter Ursula von der Leyen heeft haar handtekening al gezet. Heeft het Europees Parlement nog iets te zeggen en heeft protest nog wel zin? 

‘Op 9 januari keurde de Europese Raad, waarin de EU-staatshoofden en regeringsleiders zetelen, zoals premier De Wever, Mercosur goed met een nipte meerderheid. Vijf lidstaten stemden tegen, België onthield zich van stemming en Nederland stemde voor. Deze interne “go” maakte dat Von der Leyen het akkoord legaal namens de EU-lidstaten kon tekenen in Zuid-Amerika. De ondertekening was echter slechts een politiek signaal naar de rest van de wereld toe.’

‘Het Europees Parlement heeft het laatste woord over de inhoud. Ook al tekent de Europese Commissie het Mercosur-verdrag, het parlement kan het akkoord nog blokkeren of aanpassingen afdwingen. Als die “nee” zegt tegen de deal, moet de commissie opnieuw ondertekenen. Een scenario dat in mijn ogen onwaarschijnlijk is. Zeker nu Europa in het kader van de geopolitieke spanningen dringend op zoek is naar bondgenoten.’

‘In plaats van te stemmen over de deal stapte het Europees Parlement met dit akkoord naar het Hof van Justitie.’

Gaat het Europees Parlement uiteindelijk tekenen?

‘Met deze stap wil het parlement toetsen of dit akkoord wel in lijn ligt met het Europees recht. Voorlopig zal het EP dus niet stemmen over het verdrag. Dat kan pas na de uitspraak van het hof en vertraagt het ratificatieproces meestal met één tot twee jaar. Het is dus vooral een vertragingsmanoeuvre. Wel kan de commissie het handelsakkoord voorlopig van kracht verklaren, als één van de Mercosur-landen het akkoord ratificeert. Maar daarmee zou Von der Leyen het vertrouwen van het parlement schaden. Ik betwijfel of dat gaat gebeuren.’

Er is veel kritiek op het Mercosur-verdrag, maar is schrappen realistisch?

‘Politiek gezien niet. Het is onverstandig om internationale partners mis te lopen. Zeker in deze onzekere tijden met de tarieven van Trump en China op de loer. Aan de andere kant ligt het akkoord heel gevoelig en wordt er wel geluisterd naar de bezorgdheden van de boeren.’

Europa kwam boeren wel tegemoet, maar biedt dat straks genoeg bescherming?

‘De tariefcontingenten voor gevoelige producten liggen vast: 99.000 ton rundvlees tegen 7,5 procent heffing, 180.000 ton pluimveevlees en 190.000 ton suiker per jaar. Het rundvleesquotum komt overeen met ongeveer 1,5 procent van de Europese rundvleesproductie. Sommige politici noemen de impact op de prijs daarom te verwaarlozen, maar negeren dat landbouwmarkten weinig prijselastisch zijn. Kleine extra volumes kunnen al grote prijsschommelingen veroorzaken.’

Zijn er nog voordelen voor boeren? 

‘Europa belooft de markt te monitoren en bij een prijs- of volumedaling van vijf procent binnen 21 dagen een onderzoek te starten. Als blijkt dat het akkoord schade veroorzaakt, kunnen de tariefcontingenten worden aangepast. Dat is eerder al gebeurd, maar allerminst vanzelfsprekend.’

‘Daarnaast is 6,3 miljard euro voorzien om getroffen sectoren te compenseren. Het gaat om het Unity Safety Net uit de GLB-voorstellen voor 2028-2034, dat ook voor andere noodsituaties kan worden gebruikt. Volgens boeren komt die steun echter te laat: ingrijpen volgt pas wanneer de schade al is aangericht. Intussen pleiten de Mercosur-landen voor een zo gelijk en transparant mogelijk akkoord, zonder beschermingsclausules of strikte quota. Wat dat op lange termijn betekent voor de Europese landbouw, blijft onzeker.’

Boeren kregen last minute 45 miljard euro extra GLB-steun. Helpt dat?

‘Er gaat 385 miljard euro naar landbouw. Voor de volgende begroting en voor het GLB, dat loopt van 2028 tot 2034, wil de commissie een landbouwbudget van 293,7 miljard euro uittrekken. Dat is een besparing van 20 procent op het landbouwbudget, inflatie niet meegerekend. Oorzaak is dat Europa krap bij kas zit door onder andere de terugbetaling aan het coronaherstelfonds en hogere defensie-uitgaven. Elke vorm van extra geld voor de landbouw is dus meer dan welkom, bijvoorbeeld om voldoende investeringssteun te garanderen. Maar die 45 miljard euro is eigenlijk geen extra geld. Dit was oorspronkelijk gereserveerd budget dat halverwege de begroting, tussen 2028 en 2034, zou vrijkomen als reserve. Nu zou het in 2028 al vrijkomen. De commissie heeft dat bedrag gewoon naar voren geschoven.’

‘Overigens moeten we het voorstel nog zien; het draait om de kleine lettertjes. Maar die toezegging bleek politiek cruciaal: de Italiaanse premier Giorgia Meloni liet haar verzet varen, waardoor Italië tijdens de stemming alsnog voor het Mercosur-verdrag stemde. Zonder die koerswijziging had commissievoorzitter Ursula von der Leyen geen meerderheid gehad om het akkoord rechtsgeldig te ondertekenen.’

Wat hebben EU boeren nu nodig?

‘Vooral maatregelen om ons zo competitief mogelijk te houden op de wereldmarkt. Ook Europees rund- en kippenvlees wordt wereldwijd afgezet, vaak in diepvriesvorm. Succesvolle export en een goede vierkantsverwaarding, waarbij alle delen van het dier vermarkt worden, zijn alleen mogelijk met een sterk diergezondheidsstatuut.’

‘Europa moet via beleid streven naar een zo dierziektevrij mogelijk continent. Tegelijk blijft de bescherming van gevoelige producten via quota essentieel. Dat is soms dubbel: wie import beperkt en vraagt om spiegelclausules, moet zich realiseren dat Europa zelf ook sterk exportgericht is. De Europese pluimveesector is bijvoorbeeld groot geworden dankzij de export van bij ons minder gewaardeerde delen, zoals kippenpoten. Als we ons afsluiten voor bepaalde importstromen, schaden we mogelijk exportbelangen.’

Zijn er ook kansen in het akkoord?

‘De Europese zuivelorganisatie EDA sprak zich positief uit over dit akkoord. De zuivelsector kan straks 30.000 ton kaas en 10.000 ton melkpoeder tariefvrij exporteren naar de Mercosur-landen. Dat is voordelig.’ 

‘Desondanks is Copa-Cogeca tegen het akkoord. Ook het grootste deel van onze soja halen we uit de Verenigde Staten en Zuid-Amerika. Het tarievenbeleid van Trump kan hogere sojaprijzen opleveren. Dan zou je denken: gelukkig hebben we een vrijhandelsakkoord met Mercosur. Maar opnieuw: is dat dan ook een gelijk speelveld? Omdat de standaarden hier zo hoog zijn, leggen we die ook bij andere landen op. Denk aan de ontbossingsverordening. Zo mag er geen soja Europa binnenkomen die geteeld is op een perceel dat sinds 2020 ontbost is. Die regels kunnen de sojabeschikbaarheid en de prijs opdrijven. Ik zie daarom meer kansen om soja en andere grondstoffen in Europa te telen. Oekraïne kan daarvoor van strategisch belang zijn. De soja die daarvandaan komt, is ggo-vrij.’

‘Kunstmest valt dan weer onder het Carbon Border Adjustment Mechanism, of de CBAM-wetgeving. Bepaalde EU-importproducten met een hoge CO₂-voetafdruk worden hierdoor vanaf begin dit jaar met een extra taks belast. Dat drijft de prijs op. Tegelijk staat de Europese Commissie onder druk van de lidstaten om de CBAM-heffing op kunstmest te verlichten. Hiermee wil ik maar zeggen: de discussie rond het gelijke speelveld blijft bestaan.’